Risklərin Qiymətləndirilməsi

Risklərin qiymətləndirilməsi necə aparılır? 

Risklərin qiymətləndirilməsi — iş yerində mövcud təhlükələrin müəyyən edilməsi, onların insanlara zərərvermə ehtimalı və mümkün nəticələrinin təhlili, uyğun nəzarət tədbirlərinin seçilməsi prosesidir. Düzgün aparılan qiymətləndirmə müəssisəyə hansı təhlükələrin təcili müdaxilə tələb etdiyini və hansı tədbirlərin görülməli olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir.

İstehsalat, tikinti, logistika və digər iş sahələrində risklərin qiymətləndirilməsi yalnız sənəd hazırlamaqdan ibarət deyil. Əsas məqsəd təhlükəli vəziyyətləri vaxtında müəyyən etmək, işçilərin xəsarət alma və sağlamlığına zərər dəymə ehtimalını azaltmaqdır.

Risklərin qiymətləndirilməsi nədir və nə üçün lazımdır?

Risklərin qiymətləndirilməsi (risk assessment) iş prosesində mümkün təhlükəli hadisələri qabaqcadan təhlil etməyə və onların qarşısını almaq üçün tədbirlər planlaşdırmağa imkan verir.

Bu proses iki əsas anlayışa əsaslanır:

• Təhlükə (hazard): İnsanlara zərər yetirmək potensialı olan mənbə və ya vəziyyət.

• Risk (risk): Müəyyən təhlükənin zərərə səbəb olma ehtimalı və həmin zərərin mümkün ağırlığı.

Məsələn, anbarın daxilində hərəkət edən forklift təhlükə mənbəyidir. Forkliftlə piyadanın toqquşması nəticəsində xəsarət baş verməsi isə qiymətləndirilməli risklərdən biridir.

Bu fərqi düzgün anlamaq nəzarət tədbirlərini seçərkən vacibdir. Təhlükəni müəyyən etmək kifayət deyil; həmin təhlükənin kimə, hansı şəraitdə və necə zərər verə biləcəyi də araşdırılmalıdır.

Risklərin qiymətləndirilməsinin əsas məqsədləri

Risklərin qiymətləndirilməsi müəssisəyə aşağıdakı məsələləri sistemli şəkildə idarə etməyə kömək edir:

• İş yerində təhlükəli və zərərli amilləri müəyyən etmək.

• İşçilərin, podratçıların və ziyarətçilərin məruz qala biləcəyi riskləri təhlil etmək.

• Mövcud təhlükəsizlik tədbirlərinin kifayət edib-etmədiyini yoxlamaq.

• Əlavə nəzarət tədbirlərini prioritetləşdirmək.

• Tədbirlərin icrasına məsul şəxsləri müəyyənləşdirmək.

• İş şəraiti dəyişdikdə riskləri yenidən nəzərdən keçirmək.

Risk qiymətləndirilməsi müəssisənin faktiki iş prosesinə əsaslanmalıdır. Başqa müəssisə üçün hazırlanmış cədvəlin olduğu kimi köçürülməsi real təhlükələrin nəzərdən qaçmasına səbəb ola bilər.

Risklərin qiymətləndirilməsi necə aparılır?

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) praktik metodologiyasında risklərin qiymətləndirilməsi beş əsas mərhələdə aparılır.

1. İş yerində təhlükələri müəyyən edin

İlk mərhələdə iş sahəsi və yerinə yetirilən fəaliyyətlər araşdırılır.

Təhlükə mənbələri işin xarakterindən asılı olaraq müxtəlif ola bilər:

• Hündürlükdə görülən işlər zamanı yıxılma təhlükəsi.

• Elektrik avadanlıqları ilə işləyərkən elektrik cərəyanının təsiri.

• Yükqaldırma əməliyyatlarında yükün düşməsi.

• Forkliftlərin hərəkət etdiyi sahədə toqquşma.

• Kimyəvi maddələrin istifadəsi zamanı zərərli təsir.

• Sürüşkən döşəmə səbəbindən yıxılma.

Təhlükələrin müəyyən edilməsi üçün iş yerinə baxış keçirmək, işçilərlə danışmaq, avadanlığın istismar təlimatlarını nəzərdən keçirmək və əvvəlki hadisələri təhlil etmək faydalıdır.

Yalnız gündəlik işlər deyil, təmir, təmizləmə və fövqəladə vəziyyətlərdə görülən fəaliyyətlər də nəzərə alınmalıdır.

2. Kimlərin risk altında olduğunu müəyyən edin

Hər təhlükə üçün hansı şəxslərin zərər görə biləcəyi və bunun necə baş verə biləcəyi qeyd olunur.

Məsələn, forkliftin hərəkət etdiyi sahədə yalnız operator deyil, anbar işçiləri, texniki xidmət əməkdaşları və əraziyə daxil olan digər şəxslər də risk altında ola bilər.

Bu mərhələdə aşağıdakı suallara cavab verilməlidir:

• Təhlükəyə kimlər məruz qala bilər?

• Zərər hansı şəraitdə baş verə bilər?

• Təhlükəyə məruzqalma nə qədər tez-tez baş verir?

• Yeni və ya kifayət qədər təcrübəsi olmayan işçilər üçün əlavə risk mövcuddurmu?

Məqsəd yalnız vəzifələrin siyahısını hazırlamaq deyil, real məruzqalma şəraitini müəyyən etməkdir.

3. Risk səviyyəsini qiymətləndirin və nəzarət tədbirlərini seçin

Risk səviyyəsini qiymətləndirmək üçün mümkün hadisənin başvermə ehtimalı və nəticəsinin ağırlığı nəzərdən keçirilir.

Bəzi müəssisələr bu məqsədlə risk matrisindən istifadə edir.

Risk matrisi — ehtimal və nəticənin ağırlığı əsasında riskləri müqayisə etməyə və tədbirləri prioritetləşdirməyə kömək edən qiymətləndirmə vasitəsidir.

Lakin risk matrisi bütün sahələr üçün yeganə və universal qiymətləndirmə üsulu deyil. Mürəkkəb texnoloji proseslərdə əlavə təhlil metodlarına ehtiyac yarana bilər.

Risk müəyyən edildikdən sonra mövcud tədbirlər yoxlanılmalı və lazım gəldikdə əlavə tədbirlər seçilməlidir.

Nəzarət tədbirlərinin seçimində aşağıdakı ardıcıllıqdan istifadə etmək faydalıdır:

1. Təhlükənin aradan qaldırılması: Təhlükəli işi və ya mənbəni mümkün olduqda tamamilə aradan qaldırmaq.

2. Əvəzetmə: Təhlükəli materialı, avadanlığı və ya prosesi daha təhlükəsiz alternativlə dəyişmək.

3. Mühəndis-texniki tədbirlər: Qoruyucu baryerlər, fiziki ayırıcılar və digər texniki həllər tətbiq etmək.

4. İnzibati tədbirlər: İş prosedurları, təlimatlar, nişanlama və işin təşkilini təkmilləşdirmək.

5. Fərdi mühafizə vasitələri: Qalan risklərə uyğun mühafizə vasitələrindən istifadə etmək.

Fərdi mühafizə vasitələri vacib olsa da, mümkün olduqda təhlükəni mənbədə aradan qaldıran tədbirlərə üstünlük verilməlidir.

4. Nəticələri sənədləşdirin və məsul şəxsləri təyin edin

Risk qiymətləndirilməsinin nəticəsi aydın və izlənilə bilən formada qeyd edilməlidir.

Sənəddə ən azı aşağıdakı məlumatları saxlamaq məqsədəuyğundur:

• Qiymətləndirilən iş sahəsi və fəaliyyət.

• Müəyyən edilən təhlükə.

• Risk altında olan şəxslər.

• Mövcud nəzarət tədbirləri.

• Əlavə görülməli tədbirlər.

• Tədbirə məsul şəxs.

• İcra müddəti və yoxlama nəticəsi.

Məsələn, “Anbarda təhlükəsizlik artırılsın” ifadəsi kifayət qədər konkret deyil.

Bunun əvəzinə “Forkliftlərin hərəkət marşrutu ilə piyada keçidlərini fiziki baryerlərlə ayırmaq” kimi yoxlanıla bilən tədbir göstərilməlidir.

5. Risk qiymətləndirilməsini izləyin və yeniləyin

Risk qiymətləndirilməsi birdəfəlik fəaliyyət deyil.

Yeni avadanlıq quraşdırıldıqda, iş prosesi dəyişdikdə, istehsalat sahəsi yenidən təşkil edildikdə və ya hadisə baş verdikdə əvvəlki qiymətləndirmənin aktuallığı yoxlanmalıdır.

Tədbirlərin tətbiq edilməsi də prosesin sonu sayılmır. Onların real şəraitdə işləyib-işləmədiyi müşahidə edilməlidir.

Praktiki nümunə: Anbarda forklift və piyadaların hərəkəti

Tutaq ki, müəssisənin anbarında forkliftlər və piyadalar eyni hərəkət sahəsindən istifadə edirlər.

Bu cədvəl nümunəvi təhlildir. Konkret müəssisədə risk səviyyəsi sahənin planından, nəqliyyatın intensivliyindən, görünmə şəraitindən və tətbiq edilən nəzarət tədbirlərindən asılı olaraq ayrıca müəyyən edilməlidir.

Tədbirlərdən sonra riskin qəbul edilə bilən səviyyəyə enib-enmədiyi yenidən qiymətləndirilməlidir. Qiymətləndirmənin nəticəsi yalnız sənəd əsasında deyil, faktiki iş şəraiti ilə təsdiqlənməlidir.

Risklərin qiymətləndirilməsində ən çox rast gəlinən səhvlər

Təhlükələri ümumi ifadələrlə qeyd etmək

“Mexaniki təhlükə” yazmaq əvəzinə hansı avadanlığın, hansı əməliyyatda və necə zərər verə biləcəyini konkretləşdirmək lazımdır.

Yalnız fərdi mühafizə vasitələrinə güvənmək

Məsələn, forkliftlə piyadanın toqquşma riskini yalnız qoruyucu dəbilqə ilə idarə etmək düzgün yanaşma deyil. Hərəkət yollarının ayrılması kimi daha təsirli tədbirlər nəzərdən keçirilməlidir.

İşçiləri qiymətləndirməyə cəlb etməmək

İşi yerinə yetirən əməkdaşlar real iş şəraitində baş verən təhlükəli vəziyyətlər barədə faydalı məlumat verə bilərlər.

Tədbirlərə məsul şəxs təyin etməmək

Məsul şəxs və icra müddəti göstərilməyən tədbirlərin yerinə yetirilməsini izləmək çətinləşir.

Sənədi yeniləməmək

İş prosesi dəyişdiyi halda köhnə qiymətləndirmədən istifadə yeni təhlükələrin nəzərdən qaçmasına səbəb ola bilər.

Risklərin qiymətləndirilməsi ilə iş yerlərinin attestasiyası eynidirmi?

Xeyr. Risklərin qiymətləndirilməsi müxtəlif iş proseslərində təhlükələri və mümkün zərəri təhlil etməyə yönəlir.

İş yerlərinin əmək şəraiti üzrə attestasiyası isə ayrıca hüquqi və təşkilati prosedurdur. Bu proses çərçivəsində iş şəraitinin müəyyən edilmiş meyarlar üzrə qiymətləndirilməsi aparılır.

Hər iki fəaliyyət əməyin mühafizəsi ilə əlaqəli olsa da, birinin aparılması avtomatik olaraq digərinin tələblərinin yerinə yetirildiyi anlamına gəlmir.

Risk qiymətləndirilməsi üzrə bilikləri necə inkişaf etdirmək olar?

Risk qiymətləndirilməsini keyfiyyətli aparmaq üçün yalnız cədvəl doldurmağı bilmək kifayət deyil. Mütəxəssis təhlükələrin müəyyən edilməsini, uyğun nəzarət tədbirlərinin seçilməsini və nəticələrin sənədləşdirilməsini də bacarmalıdır.

Industrial Support and Training Services (IST) tərəfindən təqdim edilən SƏTƏM Hazırlıq Kursunun proqramında təhlükələrin müəyyən edilməsi və risklərin qiymətləndirilməsi metodları yer alır.

Bu biliklər HSE/SƏTƏM sahəsində çalışan mütəxəssislər, istehsalat rəhbərləri və təhlükəsizlik üzrə yeni fəaliyyətə başlayan şəxslər üçün faydalıdır.

Tez-tez verilən suallar

Risk qiymətləndirilməsini kim aparmalıdır?

Qiymətləndirməni iş prosesini və müvafiq təhlükələri bilən, uyğun səriştəyə malik şəxs və ya komanda aparmalıdır. Mürəkkəb texniki risklər üçün sahə üzrə əlavə ekspertiza tələb oluna bilər.

Risk qiymətləndirilməsi nə vaxt yenilənməlidir?

İş prosesində, avadanlıqda, istifadə olunan materiallarda və ya iş şəraitində əhəmiyyətli dəyişiklik olduqda, həmçinin nəzarət tədbirlərinin effektivliyinə dair şübhə yarandıqda qiymətləndirməyə yenidən baxılmalıdır. Planlı baxış müddətləri tətbiq olunan tələblərə və müəssisənin risklərinə uyğun təyin edilməlidir.

Risk matrisi olmadan qiymətləndirmə aparmaq mümkündürmü?

Bəli. Risk matrisi qiymətləndirmə vasitələrindən biridir, lakin hər vəziyyətdə məcburi və ya kifayət edən üsul deyil. Seçilən metod riskin xarakterinə və iş prosesinin mürəkkəbliyinə uyğun olmalıdır.

Risk qiymətləndirilməsi bütün təhlükələri aradan qaldırırmı?

Xeyr. Qiymətləndirmə təhlükələri və mümkün zərəri müəyyən etməyə kömək edir. Riskin azaldılması isə müəyyən edilmiş nəzarət tədbirlərinin düzgün tətbiqindən və izlənilməsindən asılıdır.

Nəticə

Risklərin qiymətləndirilməsi təhlükələrin müəyyən edilməsindən başlayır, uyğun nəzarət tədbirlərinin həyata keçirilməsi və onların effektivliyinin yoxlanılması ilə davam edir.

Yaxşı hazırlanmış qiymətləndirmə sənədi yalnız riskləri sadalamır. O, hansı tədbirin görülməli olduğunu, kimin məsuliyyət daşıdığını və nəticənin necə yoxlanılacağını aydın göstərir.

Risklərin qiymətləndirilməsi üzrə praktiki biliklərinizi inkişaf etdirin. IST-nin SƏTƏM Hazırlıq Kursunun proqramı ilə tanış olun və uyğun təlim imkanlarını öyrənin.